Gunnar Friðriksson

Vélasalan sér um sína

Hann átti ekki úr, tæplega 27 ára gamall, og þurfti að líta út um þakglugga á leiguíbúð á eldhúsi að Skólastræti þrjú til að sjá hvað klukkan væri. Það sá hann á klukkunni á Lækjartorgi. 10. maí 1940 sá hann út um þennan glugga að breski herinn hafði tekið völdin á Íslandi. Það hafði ekki meiri áhrif á hann en svo að 21 degi síðar, 1. júní, hafði hann stofnað fyrirtæki, sem hefur á 70 ára starfsævi flutt inn meira af rafstöðvum til bænda, vélum í skip og báta og haft milligöngu um smíði fleiri skipa og báta erlendis og breytingar og endurbyggingu skipa,
en nokkurt annað einstakt fyrirtæki á landinu. Hvorki tala á rafstöðvum, vélum né skipum liggur fyrir með algjöri vissu. En skipin sem við sögu koma eru líklega samtals um 200, nýsmíðar og verkefni við breytingar á skipum. Vélar og rafstöðvar er miklu fleiri.

Fyrsta vélin seld

Gunnar Friðriksson stofnaði Vélasöluna umræddan dag, en áður hafði hann verið með umboðssölu af ýmsu tagi, en aðallega vefnaðarvöru. Hana seldi hann fyrir bræðurna Sæmund og Stefán Eggerz Stefánssyni frá Völlum í Svarfaðardal, en Sæmundur var viðskiptafélagi Gunnars. Um var að ræða vörur frá skoska fyrirtækinu David Black. „Það sem réði því aðallega að ég tók þetta að mér var að það kom fram í samtölum okkar að firmað David Black var í sambandi við vélaverksmiðju í Englandi, sem hafði selt Eimskipafélaginu nokkra dráttarvagna. Þeir sögðu mér einnig að umrædd verksmiðja framleiddi bátavélar af Lister- og Blackstonegerðum,“ segir Gunnar í æviminningum sínum, Mannlíf í Aðalvík.
Gunnar eygði í þessu möguleika til að ná til þessara vélaframleiðenda og jafnvel fá umboð fyrir framleiðslu þeirra. Sá möguleiki réttlætti það að selja vefnaðarvöru um tíma, en á henni hafði hann „hvorki þekkingu né áhuga á“. Það liðu ekki nema fjórir mánuðir þangað til fyrsta Blackstonevélin var seld í vélbátinn Þormóð frá Akranesi. Þar með var skriðan farin af stað. Tvær vélar seldust skömmu síðar og í árslok gat Gunnar losað sig við vefnaðarvöruna og „haslað sér völl á því eina sviði sem hann þekkti og hafði mikinn áhuga á, sölu á vélum til útgerðarmanna.“

Byrjað í Hafnarhúsinu

Fyrir áramótin 1940 tóku þeir Sæmundur á leigu skrifstofuhúsnæði í Hafnarhúsinu, en þar var einnig góð aðstaða fyrir lager. Vélasalan var rekin í Hafnarhúsinu í 20 ár, eða til 1961. Þá festi Gunnar kaup á húsinu við Garðastræti 6 og keypti hann það einn, þar sem viðskiptafélagi hans vildi ekki vera með í kaupunum. Í því húsi var Vélasalan næstu tvo áratugina, þótt aðstæður hefðu getað verið betri hvað lagerhald varðaði. Starfsemi Vélasölunnar gekk vel frá upphafi, en lengst af voru starfsmennirnir aðeins þrír og störfuðu lengi hjá fyrirtækinu, en síðustu árin voru þeir að meðaltali 10. Blackstonevélarnar seldust mjög vel. Fjótlega bættust Albin-smábátavélar við, en þær voru sænskar . Það var vegna þess umboðs sem Gunnar Friðriksson fór í sína fyrstu utanlandsferð 1946. Jafnframt seldi Vélasalan litlar rafstöðvar af gerðinni Lister til bænda og voru þær um tíma svo til á hverjum bæ á landinu áður en rafmagn var almennt lagt um sveitir landsins.

Síðutogarar frá Bremerhaven

Eftir stríðið var samið við Breta um smíði 10 nýsköpunartogara fyrir Íslendinga. Meðal þeirra voru tveir dísiltogarar Hallveig Fróðadóttir RE og Jón Þorláksson RE. Vélasalan seldi aðalvélar í þessa tvo togara en ljósavélar í þá alla. Þessi fyrstu ár fyrirtækisins byggðist starfsemin á sölu aðalvéla, ljósavéla og rafstöðva. Þegar kemur fram á sjötta áratuginn verða miklar breytingar á rekstrinum. Þá hefur Vélasalan milligöngu vegna nýsmíði fiskiskipa erlendis fyrir innlenda kaupendur. Samið var um smíði á tveimur trébátum í Svíþjóð 1955 og í Danmörku voru nokkrir trébátar byggðir á árunum 1956 til 1959. Á þessum árum hafi Vélasalan fengið umboð fyrir vesturþýsku skipasmíðastöðina Seebeckwerft í Bremerhaven og þar voru meðal annars smíðaðir fjórir síðutogarar fyrir íslenskar útgerðir. Það voru Maí HF, Freyr RE, Sigurður RE og Víkingur AK. Þeir komu til landsins 1960 og eru Sigurður og Víkingur enn gerðir út, reyndar ekki sem togarar heldur nótaskip. Einnig voru fyrir milligöngu Vélasölunnar smíðaðir stálbátar í Bremerhaven fyrir íslenskar útgerðir.

Skip fyrir fiskafurðir

1956 fór íslensk sendinefnd til Austur-Þýskalands að frumkvæði íslenskra stjórnvalda til að kanna möguleika á að láta þar smíða stálfiskiskip. Var það gert til að liðka fyrir útflutningi á fiskafurðum til Austur-Þýskalands, en til að svo mætti verða þurfti að koma á móti innflutningur til Íslands til að jafna vöruskiptin. Meðal þeirra, sem fóru til Austur-Þýskalands voru Gunnar Friðriksson, forstjóri Vélasölunnar og Hjálmar R. Bárðarson, siglingamálastjóri og skipaverkfræðingur. Í kjölfar ferðarinnar var ákveðið að ganga til samninga við Austurþjóðverja um smíði fiskiskipa. Vegna stjórnmálaástandsins á þeim tíma, kalda stríðið stóð þá yfir, var ekki talið heppilegt að íslensk stjórnvöld gerðu beina samninga við austurþýska alþýðulýðveldið. Því var stofnað einkafyrirtækið DESA (Diesel Engines & Shipbuilding Assosiation). Tilgangur þess var samkvæmt hlutafélagaskrá innflutningur og umboðssala frá Austur-Þýskalandi á skipum og hvers konar vélum, svo sem dieselvélum, dráttarvélum, bifreiðum, þungavinnuvélum og öðrum skyldum tækjum. Samþykktir félagsins voru dagsettar 17. mars 1956. Í stjórn voru kjörnir Eggert Kristjánsson, stórkaupmaður, formaður, Gunnar Friðriksson, varaformaður og Hjalti Pálsson, meðstjórnandi. Framkvæmdastjóri 1960 til 1970 var Eggert Kristjánsson, lögfræðingur, en hann var jafnframt starfsmaður Vélasölunnar. Gunnar Friðriksson tók við stjórnarformennsku 1966. Fyrirtækið starfaði næstu 12 árin eða þar til Austurþjóðverjar hættu vöruskiptum við Ísland. Reksturinn gekk vel og átti fyrirtækið nokkrar milljónir í sjóði. Var honum skipt upp á milli eigenda þess að kröfu Gunnars, sem ekki vildi halda rekstrinum áfram.
Alls var samið um smíði 50 skipa eftir teikningum Hjálmars R. Bárðarsonar á árunum 1956 til 1967. Vegna reynslu Gunnars Friðrikssonar á þessu sviði hvíldu viðskiptin vegna þessa að miklu leyti á hans herðum og Vélasölunnar, og voru þau ærin. Samskiptin við Austur-Þjóðverja gengu að mestu leyti vel, en stjórnskipulagið og strangt eftirlit, einkum á landamærunum við Vestur-Þýskaland, olli stundum erfiðleikum. Skipin voru fjöldaframleidd að kröfu Austur-Þjóðverja. Fyrstu 5 skipin voru 75 brúttórúmlestir að stærð og smíðuð í Fürstenberg. Næstu 12 skipin voru 249 brúttórúmlestir að stærð, smíðuð Stralsund. Þau voru sérhönnuð togskip og gengu gjarnan undir nafninu tappatogarar. Þá komu 15 skip, smíðuð í Brandenburg og voru þau 88 til 101 brúttórúmlest. Loks voru 18 skip smíðuð í Boizenburg og voru þau 208 til 268 brúttórúmlestir að stærð.

Þrjár Guggur og fjórir Júllar

Viðskipti við Noreg hófust upp úr 1960. Var um ræða samninga við Ankerlökken Verft í Florö og Flekkefjord Slipp & Maskinfabrikk í Flekkefjord, en þar hefur mikill fjöldi íslenskra fiskiskipa verið smíðaður. Fyrsti báturinn, sem var afhentur frá Flekkefjord á Vegum Vélasölunnar, var Guðrún Jónsdóttir ÍS 267, árið 1962. Sú smíði var fyrir frændur Gunnars, Jóhann og Þórð Júlíussyni og Jón B. Jónsson, skipstjóra. Síðan sá Vélasalan um smíði fjögurra togara fyrir þá félaga, sem allir báru nafnið Júlíus Geirmundsson. Þrír þeirra voru smíðaðir í Flekkefjörd, en sá síðasti, 1.400 tonna frystitogari var smíðaður í Stettin í Póllandi. Það má einnig nefna að flóabáturinn Fagranes var byggt í Florö 1963 fyrir milligöngu Vélasölunnar. Viðskiptin við útgerðir á Vestfjörðum voru alla tíð mikil og meðal annars sá Vélasalan um smíði á þremur Guðbjörgum fyrir aflakónginn Ásgeir Guðbjartsson á Ísafirði og fleiri fyrirtæki. 1967 kom Friðrik sonur Gunnars Friðrikssonar til starfa með föður sínum. Hann tók við framkvæmdastjórninni af föður sínum 1981 og stýrði fyrirtækinu þar til það var selt 2005.

Ögri og Vigri smíðaðir í Póllandi

1968 fékk Vélasalan umboð fyrir Samband pólskra skipasmíðastöðva. Þá varð fyrirtækið reyndar að hætta að láta smíða skip í Vestur-Þýskalandi. Samningurinn við Pólverja leiddi til mikillar skipasmíði fyrir íslenskar útgerðir og síðar fjölbreytt verkefni við breytingar og viðhald á skipum. 13. maí 1970 voru undirritaðir samningar um smíði á tveimur 700 tonna skuttogurum fyrir Ögurvík við Centromor í skipasmíðastöðinni í Gdansk . Þetta voru togararnir Ögri og Vigri, sem voru í raun fyrstu skuttogararnir með yfirbyggt aðgerðardekk, sem smíðaðir voru fyrir Íslendinga. Í þeim voru 2.200 hestafla Mirrleesvélar frá Stockport í Englandi. Ögurvík var þá nýstofnað félag á grunni útgerða síldarbátanna Ögra og Vigra, en Vélasalan hafði séð um sölu þeirra til Walvis Bay í Suður-Afríku. Í kjölfar þessa samnings var samið um smíði á fimm stórum skuttogurum til viðbótar fyrir milligöngu Vélasölunnar. Á svipuðum tíma seldi Vélasalan Laxárvirkjun 300 tonna rafstöð, þá stærstu sinnar tegundar sem seld hafði verið á Íslandi. Var hún sett upp á Akureyri í kjölfar Laxárdeilunnar svokölluðu.
Á vordögum 1978 stöðvuðu Portúgalir innflutning á saltfiski frá Íslandi vegna óhagstæðs vöruskiptajöfnuðar. Saltfisksalan komst ekki á að nýju fyrr en þáverandi ríkisstjórn ákvað að ábyrgjast smíði tveggja skuttogara í Portúgal. Vélasölunni var falið að ná samningum við portúgalska skipasmíðastöð og varð niðurstaðan sú að samið var við stöðina Estaleiros Navais í Norður-Portúgal. Þar var um að ræða Má SH og Jón Baldvinsson RE, sem komu til landsins 1980. Árið eftir var samið um lengingu á 4 togurum í Póllandi, Ögra, Vigra, Engey og Viðey.

Samvinna við Skipatækni

Vélasalan flutti árið 1981 í nýtt húsnæði við Ánanaust, sem var sérhannað fyrir þarfir starfseminnar. Þar var starfsemin í um aldarfjórðung. Mikil skipasmíði var næstu árin fyrir milligöngu Vélasölunnar, bæði í Noregi og Póllandi. Hjá skipasmíðastöðinni í Flekkefjord voru smíðuð rúmlega 30 skip, en Vélasalan var með umboð fyrir stöðina. Fyrsta skipið, sem var smíðað þar var Guðrún Jónsdóttir ÍS 1962, en það var önnur nýsmíðin úr stáli frá skipasmíðastöðinni, og það síðasta var frystiskipið Guðbjörg ÍS 46 árið 1994. Fljótlega eftir að Vélasalan tók að sér umboðið á Íslandi fyrir skipasmíðastöðina í Flekkefjörd, hófst samstarf hennar og Bárðar Hafsteinssonar, skipaverkfræðings og eiganda Skipatækni. Hann hafði í fyrstu eftirlit með smíði skipa þar. Skipatækni leigði síðan skrifstofur af Vélasölunni í húsi hennar við Garðastræti frá 1974 til 1981 og samstarfið varð mjög náið. Skipatækni hannaði fjölda skipa, sem smíðuð voru fyrir milligöngu Vélasölunnar, bæði í Noregi og í Póllandi og hafði eftir lit með smíði fjölda þeirra. Jafnframt kom Skipatækni að breytingum á fiskiskipum á vegum Vélasölunnar.
Enn fleiri skip voru smíðuð í Póllandi, meðal annars fjögur í vöruskiptum fyrir saltsíld. Samhliða skipasmíðunum var blómleg sala í aðalvélum, ljósavélum og fjölbreyttum búnaði fyrir skip og báta. Auk þess seldi Vélasalan fjölda ísstöðva fyrir hafnir landsins, sem settar voru upp tilbúnar til notkunar.

Gömul skip verða að nýjum

Þegar kvótakerfið var sett á 1984 fylgdu strangari reglur um endurnýjum fiskiskipa í kjölfarið, en reyndar hafði innflutningur nýrra skipa verið bannaður fyrir þann tíma nema sambærilegt skip hyrfi úr rekstri. Fljótlega tók við sú regla að rúmmál nýrra skipa mætti ekki nema að takmörkuðu leyti vera meira, en þeirra, sem hyrfu úr rekstri á móti þeim. Breytingar og lengingar á skipum hófust í Nauta skipasmíðastöðinni í Póllandi 1981og var um þremur tugum skipa breytt þar fram til ársins 1996. Þá hafði Vélasalan stofnað fyrirtækið Skipapol með skiðasmíðastöðinni Nauta. Þar var um tveimur tugum íslenskra skipa breytt og auk þess unnin stór verkefni fyrir ýmsa erlenda aðila. Þar var einnig síðasta nýsmíðin á vegum Vélasölunnar, þegar Þorlákur ÍS var smíðaður árið 2000. Í sumum tilfellum var í raun og veru um ný skipa að ræða í þessum breytingum, svo miklar voru þær og aðeins brotabrot af gamla skipinu var í því nýja. Það var hins vegar skilyrði samkvæmt reglum sem giltu þá um endurnýjun skipa. Þar má meðal annars Örn KE og Berg VE. Þessum verkefnum hefur síðan fækkað mikið það sem af er þessari öld, enda minni eftirspurn eftir endurnýjun í flotanum og mikil samkeppni frá skipasmíðastöðvum í fjarlægum löndum eins og á Tæwan og í Kína. Í síðarnefnda landinu voru til dæmis smíðuð 9 skip upp úr 2000 og seldi Vélasalan í þau allar aðalvélar og ljósavélar, samtals 27 vélar.
Viðskipti Vélasölunnar í Póllandi á þessum árum voru það mikil að þau voru einn stærsti einstaki hluti allra viðskipa landanna. Í ársskýrslu sendiráðs Íslands í Osló, um efnahags- og viðskiptamál árið 2000 segir meðal annars svo: „Mikið hefur verið um skipasmíðar og skipaviðgerðir fyrir Íslendinga í Póllandi mörg undanfarin ár. Stærsti liðurinn í þeirri grein eru endurbyggingar skipa, þar á meðal lengingar. Íslendingar eiga þriðjung í skipasmíðastöðinni Vélasalan-Nauta í Póllandi. Eins og nafnið bendir til er það Vélasalan í Reykjavík, sem á hlut í þeirri stöð. Gekk Vélasalan til samstarfs við skipasmíðastöðina Nauta um stofnun verktakafyrirtækis í skipasmíðum.“

Sameiningar og kaup á fyrirtækjum

Mikil samkeppni var í sölu véla og búnaðar fyrir sjávarútveginn á síðustu áratugum síðustu aldar, en þá fóru keppinautarnir að týna tölunni. Sumir hættu starfsemi, en suma þeirra keypti Vélasalan.Fyrirtækið hefur því tekiðmiklum breytingum og innan hennar eru nú í raun mörg fyrirtæki sem áður voru í skyldum rekstri. Sameiningar og kaup á fyrirtækjum hafa breikkað og eflt þjónustu Vélasölunnar.
Vélasalan keypti fyrirtækið Björn og Halldór 1994, en það var með Cummins umboðið á Íslandi. Cummins var og er stórt fjölþjóðlegt fyrirtæki. Til að mynda er það stórt í framleiðslu rafstöðva. Margar helstu stofnanir og fyrirtæki hér eru með vararafstöðvar frá Cummins. Flestar eru þetta sjálfvirkar stöðvar, sem fara samstundis í gang þegar rafmagn frá veitu bregst.

Cummins er þekkast hér á landi fyrir bátavélar, flestar eru frá rétt um eitt hundrað til sjö hundruð hestöfl og allt að fimmtán hundruð hestöfl. Þegar Vélasalan keypti Björn og Halldór fylgdu eðlilega með starfsmenn sem þjónustuðu vélarnar og sölumenn. Aðstaðan varð of lítil og verkstæðið var flutt í Bygggarða, þar sem Björn og Halldór höfðu verið með sitt fyrirtæki.

Nokkrum árum síðar var enn bætt við, þegar Vélaverkstæði Sigurjóns Jónssonar var keypt. Þá bættust lyftarar við. Síðan var það á árinu 2001 sameinaðist Vélorka Vélasölunni, með starfsmönnum og umboðum. Skömmu seinna var það fyrirtækið Vélar og tæki. Með Vélorku í byrjun árs 2001 kom Mercury utanborðsmótorar, Quick Silver bátar, KM fiskvinnsluvélar, rækjuvinnsluvélar, umboð fyrir dælur og fleira. Með Vélum og tækjum bættust við dælur og fleira fyrir minni báta ásamt minni árabátum.

Það var svo í byrjun árs 2006 að R. Sigmundsson keypti Vélasöluna og síðar á sama ári Radíómiðun. Fjarskiptahluti Radíómiðunnar var seldur frá fyrirtækinu. Fyrirtækin voru rekin undir nafni R. Sigmundssonar. Vélasalan hafði fengið úthlutað lóðinni að Klettagörðum 25. Aðrar eignir voru seldar og ráðist í byggingu þar. Þetta hús er hannað fyrir þarfir fyrirtækisins. Góð verslun, sýningarsalur, verkstæði, lager, skrifstofu. Flutt var í nýja húsið árið 2007.

R. Sigmundsson var þekktast fyrir sölu á fiskileitartækjum. Það bar á erfiðleikum í rekstri og samkeppni um starfsmenn varð hörð. Sér í lagi í siglingartækjum. Síðar urðu eigendaskipti á árinu 2007. Segja má að fyrirtækið hafi komist í þrot í lok árs 2008. En þá var svo komið að SPRON hafði í raun eignast meirihluta í fyrirtækinu. Eftir eigendaskipti í framhaldi var ákveðið að taka aftur upp nafn Vélasölunnar. Nýjasta viðbótin eru kaupin á Gróttu, en með Gróttu kom til að mynda umboð fyrir Rapp togvindur og þilfarskrana.

Byggt á góðum grunni

Vélasalan stendur á gömlum merg og hefur átt viðskipti við flestar útgerðir landsins í 70 ár. Hafa þau viðskipti gengið vel og áfallalaust. Fyrirtækið hefur umboð fyrir fjölmörg þekkt vöruverki á sviði útgerðar smærri og stærri skipa, fiskiskipa og skemmtibáta og býður upp á heildarlausnir á mörgum sviðum, ekki aðeins fyrir sjávarútveg heldur landbúnað og fleiri atvinnugreinar. Markmið fyrirtækisins er að viðskiptavinir þess þurfi ekki að leita annað. Vélasalan sér um sína.
Gunnar Friðriksson átti að vísu ekki úr, þegar hann stofnaði Vélasöluna. Hann vissi engu að síður betur en flestir aðrir hvað tímanum leið og var fljótur að sjá tækifæri, ekki aðeins fyrir eigið fyrirtæki heldur einnig, fyrir íslenskan sjávarútveg og þar með þjóðfélagið í heild. Núverandi eigendur og stjórnendur Vélasölunnar vita líka vel hvað tímanum líður og eru reiðubúnir til að leggja sitt að mörkum til að stuðla áfram að framförum í íslensku atvinnulífi.